top of page

Αστικές Πολιτικές για τον Πολιτισμό                

Η διαχείριση της πολιτιστικής παραγωγής προκύπτει ως παράγοντας διαμόρφωσης μακροπρόθεσμων στρατηγικών, αστικών πολιτικών καθώς και πρακτικών αστικού σχεδιασμού. Υπό τον γενικό όρο της πολιτιστικής παραγωγής εντοπίζονται πολύμορφες πρακτικές οι οποίες εκτείνονται από το πεδίο της παραγωγής μιας διακριτής αστικής κουλτούρας, έως τη διαχείριση και διανομή των αποτελεσμάτων της καλλιτεχνικής παραγωγής. Στην ευρωπαϊκή μητρόπολη, η κίνηση από το πεδίο του πολιτισμού προς την πόλη ακολουθεί διαφορετικές οδούς όπως η στρατηγική συγκρότηση αστικών συμπλεγμάτων με κέντρο τη δημιουργική οικονομία (Tremblay & Battaglia 2012, Zarlenga et.al., 2016, Pratt 2019), η στρατηγική προώθηση της πόλης δια του συμβολικού κεφαλαίου της και της διακριτής ταυτότητάς της (Iveson 2012, Mommas 2003), ή η ενεργή εμπλοκή θεσμικών συντελεστών του χώρου του πολιτισμού στην λήψη αποφάσεων για την πόλη (Grodach 2011, Mosquera-Perez 2019, Salvini 2018). Στην περίπτωση της Αθήνας, όπου η διεξαγωγή αστικής πολιτικής δια του πολιτισμού είναι ένα σχετικά νέο φαινόμενο, μία διακριτή μέθοδος παρέμβασης στην διαμόρφωση τόσο αστικών πολιτικών, όσο και του λόγου για την πόλη φαίνεται να οργανώνεται σε μεγάλο βαθμό γύρω από την δράση μεγάλης κλίμακας φορέων πολιτισμού οι οποίοι αν και προέρχονται από τις διεργασίες της ιδιωτικής οικονομίας, φαίνεται να αναπτύσσουν τόσο αυτόνομη παρουσία όσο και ιδιαίτερους δεσμούς με την τοπική και κρατική διοίκηση.

Το πεδίο της παραγωγής πολιτισμού στην Αθήνα έχει γνωρίσει έντονες μεταβολές από το 2008 έως σήμερα, οι οποίες έχουν συνακόλουθα μετασχηματίσει το χωρικό αποτύπωμα των εμπλεκόμενων φορέων και των σχετικών αστικών πολιτικών.

Ενδεικτικά αναφέρουμε μερικές από τις πολιτικές που επηρεάζουν την παραγωγή και διανομή της πολιτιστικής παραγωγής στην Αθήνα:

Το Σχέδιο Ολοκληρωμένης Αστικής Παρέμβασης ΣΟΑΠ 2013/15 προβλέπει 'την ενίσχυση δημιουργικών πολιτιστικών δραστηριοτήτων (και των ομάδων πολιτων) σελ 525 (ειδικές δράσεις για την ανάδειξη μορφών πολιτιστικής δραστηριότητας όπως θέατρο δρόμου, street art και το γκραφιτι, μουσική βιομηχανία, παραστατικές τέχνες κλπ)'. Δράσεις που προγραματίστικαν σε αυτό το πλαίσιο είναι: η ενίσχυση του προγράμματος ΣυνΑθηνα, cluster δημιουργικότητας Μεταξουργείο, street market δημιουργικών προιόντων, φεστιβαλ αθηνων, δράσεις κοινωνικής καινοτομίας και επιχειρηματικότητας από Εργο Αθηνα, Αθηναική ψηφιακή πολιτεία τέχνης και γραμμάτων (Εργο Αθήνα), Εξοπλισμός Βιομηχανικού Μουσείου Αθήνας (Εργο Αθήνα), Αποκατάσταση οικοίας Δουρούτη / Πολιτιστικό κέντρο (Εργο Αθήνα)
 

Στα πλαίσια των πολιτικών Αθήνα Ανθεκτική Πόλη (2016)/ Στρατητική Ανθεκτικότητας 2017) εμφανίζονται δράσεις όπως το πρόγραμμα Η Αθήνα Δημιουργεί’ το οποίο έχει ως στόχο να ενσωματώσει την τέχνη στον δημόσιο χώρο. Είναι ένα πρόγραμμα δημιουργικής διαμόρφωσης δημοσίων χώρων με σκοπό την προαγωγή της δημόσιας ζωής στο 3ο και 6ο διαμέρισμα. Το πρόγραμμα Η Αθήνα Δημιουργεί συνίσταται από μια σειρά προσωρινών παρεμβάσεων που χαρακτηρίζονται από συμμετοχικές διαδικασίες. Δεδομένου του περιορισμένου προϋπολογισμού του δήμου, οι προσωρινές παρεμβάσεις αποτελούν μια αποτελεσματικότερη λύση στην προσπάθεια προτεραιοποίησης και επιλογής περαιτέρω επένδυσης από πλευράς του δήμου σε έργα για τον δημόσιο χώρο»

Κατά το σχέδιο Αθήνα – Ζωντανή πόλη, στα πλαίσια της δράσης Α2 Στρατηγικό Σχέδιο για τη Δημιουργική Οικονομία εντάσσεται και η δημιουργία Δικτύου Καλλιτεχνών και φιλοξενίας, το οποίο όπως αναφέρεται: «α. θα προωθήσει τα προγράμματα φιλοξενίας για καλλιτέχνες και ερευνητές. Η φιλοξενία παρέχεται ως πεδίο διαλόγου και έργων, δίνοντας στους καλλιτέχνες περισσότερες δυνατότητες ως συμμετέχοντες στη δημιουργία της πολιτιστικής ταυτότητας, β. θα προσφέρει στους καλλιτέχνες που βρίσκονται στην Αθήνα περισσότερες επαγγελματικές ευκαιρίες (π.χ. καλλιτεχνικοί περίπατοι και ημέρες ανοιχτών ατελιέ, παραγγελίες για έργα τέχνης σε δημόσιους χώρους, κ.λπ.), γ. θα εδραιώσει δομές ανάπτυξης δεξιοτήτων και εργαλεία για καλλιτέχνες και πολιτιστικούς επιχειρηματίες, θα οργανώσει master-classes και θα καλλιεργήσει εναλλακτικές εκπαιδευτικές ευκαιρίες, δ. θα προωθήσει την πολιτιστική ταυτότητα της Αθήνας μέσω συμμετοχής και συμπράξεων με τοπικά και ξένα ιδρύματα καθώς και καλλιτέχνες, ε. θα υποστηρίξει τα υπάρχοντα και θα δημιουργήσει νέα καλλιτεχνικά φεστιβάλ.»

Αστικές Πολιτικές για τον Πολιτισμό

Ιδιωτική Πρωτοβουλία στον Πολιτισμό

Η περίοδος της οικονομικής κρίσης ανέδειξε αφ’ ενός την ολοένα αυξανόμενη παρουσία ιδιωτικών φορέων όπως μεγάλης κλίμακας φορείς πολιτισμού, καθώς και εγχώριας και διεθνούς σημασίας διοργανώσεων με δημόσια απεύθυνση (Documenta, Remap Athens, Athens Biennale).

Παράλληλα, η εμφάνιση μεγάλης κλίμακας φορέων πολιτισμού (ΜΚΦΠ) στην Αθήνα με τη συμμετοχή ιδιωτικών συντελεστών χρονικά συμπίπτει, σε αδρές γραμμές, με την περίοδο της οικονομικής κρίσης. Παρ' όλα αυτά, η εμπέδωση της συμμετοχής της ιδιωτικής πρωτοβουλίας στη διαμόρφωση λόγων και πολιτικών για την πόλη, δεν αποτελεί ιδιομορφία της Αθήνας, αλλά εντάσσεται σε ευρύτερους μετασχηματισμούς, ήδη εμφανείς σε άλλες δυτικές μητροπόλεις.

Η παρουσία των μεγάλης κλίμακας φορέων πολιτισμού, απηχεί την εν εξελίξει υποχώρηση του κράτους από το πεδίο της παραγωγής πολιτισμού, και την σταδιακή ανάθεση του στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Ταυτόχρονα, φαίνεται πως η σταδιακή εκχώρηση της παραγωγής πολιτισμού καθώς και των οδών διάχυσής του, προς ιδιωτικούς και υβριδικούς συντελεστές εκφράζεται αφ’ ενός στο αξιοσημείωτο χωρικό αποτύπωμα των μεγάλης κλίμακας φορέων πολιτισμού, καθώς και στην ενσωμάτωση της ατζέντας τους σε κρατικές και τοπικές πολιτικές και λόγους για την Αθήνα. Καταληκτικά, χρειάζεται να επισημανθεί η σύνδεση αυτού του συμπλέγματος παραγωγής πολιτικών για τον πολιτισμό με την παραγωγή αστικών πολιτικών, καθώς η δράση του ιδιωτικού τομέα στο πεδίο του πολιτισμού φαίνεται να επεκτείνεται στον δημόσιο διάλογο για τον αστικό χώρο καθώς και στις θεσμικές πρακτικές και πρωτοβουλίες.

Η είσοδος του ιδιωτικού τομέα και η εμπέδωση της ηγεμονίας του- πρόσημο κοινωνικής προσφοράς- σε τομείς άσκησης πολιτικής που μέχρι πρότινος ενέπιπταν πρωτίστως στη σφαίρα ευθύνης του κράτους περιγράφεται ως φιλανθρωπικός καπιταλισμός (Bishop & Green 2008), ενώ συμπίπτει με την υποχώρηση του κοινωνικού κράτους και τη σταδιακή συγκέντρωση κεφαλαίου σε χέρια λίγων ήδη από την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα (Lipman 2015).

Αυτή η συνθήκη αποτελεί ένα προνομιακό πεδίο διατύπωσης ενός ευρύτερου οραματικού πλαισίου. Κατά την McGoey, στο παράδειγμα του φιλανθρωπικού καπιταλισμού συνυπάρχουν αφ’ ενός η σύλληψη της ιδιωτικής επιτυχίας με το κοινό καλό, και αφ’ ετέρου μια επιστροφή στην επικύρωση του ιστορικού ηθικού υποστρώματος του καπιταλισμού, ως εγγυητή οικονομικής και κοινωνικής ευημερίας (2012).

Ο φιλανθρωπικός καπιταλισμός ανθεί στο έδαφος της υποχώρησης του κοινωνικού κράτους και την αυξανόμενα άνιση κατανομή του πλούτου. Ωστόσο δεν πρόκειται απλώς για την μετάβαση αποφασιστικής δύναμης, πόρων και πεδίων άσκησης πολιτικής από το κράτος προς τον ιδιωτικό τομέα. Το “υβριδικό” παράδειγμα συνεργασιών κράτους-ιδιωτικής οικονομίας δεν προάγει την αυτονομία των δύο πυλώνων, αλλά την επέκταση της εξάρτησης και στήριξης του ύστερου από το πρότερο (McGoey 2014). Τέτοιας υφής σχέσεις εντοπίζονται και στην σύμπραξη κράτους-ιδιωτικής πρωτοβουλίας στην παραγωγή πολιτισμού στην Αθήνα, όπου η σύμπλευση συντελεστών που προέρχονται από τον ιδιωτικό τομέα και η συγκρότηση και εφαρμογή αστικών πολιτικών μπορούν να γίνουν αντιληπτές ως ένα ενιαίο σύμπλεγμα δράσης και εκφοράς λόγου.

Σημειώνεται πως εντός αυτού του καθεστώτος παράγονται στρατηγικά προγράμματα ευρείας εμβέλειας παρά συγκεκριμένες χωρικά εντοπισμένες παρεμβάσεις (Αθανασίου 2020). Το προγραμματικό πλαίσιο της αστικής ανθεκτικότητας δεν επικεντρώνεται στο πεδίο των κατά τόπους παρεμβάσεων, αλλά στην εκπόνηση στρατηγικών, καθώς και στην εξειδίκευσή τους στο πλαίσιο κάθε επιμέρους πόλης.

Ιδιωτική Πρωτοβουλία στον Πολιτισμό

Αστικά Κοινά στον χώρο του Πολιτισμού

Η ιστορία της πολιτιστικής σκηνής της Αθήνας είναι πλούσια με όρους εναλλακτικών πολιτισμικών πρακτικών. Ένα τέτοιο παράδειγμα βρίσκεται στην περιοχή της Πλάκας (των δεκαετιών του ‘70 και του ‘80) όπου εναλλακτικά πολιτισμικά δρώμενα (όπως οι μπουάτ) συνδέονται μέχρι και σήμερα με πολιτισμικές κινήσεις σε γειτονίες και δρόμους της Αθήνας, όπως τα Εξάρχεια, την Πανεπιστήμιου, του Ψυρρή κ.α. Στη σύγχρονη ιστορία της πόλης, ο πολιτισμός των ‘από κάτω’ έχει διαρκή παρουσία. Στα χρονικά πλαίσια της μελέτης από το 2008 μέχρι σήμερα, έχει αναπτυχθεί μια ευρεία πολιτιστική σκηνή στη σκιά της κρίσης. Σε αυτές τι ς πρακτικές είναι εφικτό να αναγνωρίσουμε τόσο την καλλιέργεια εγκατεστημένων μορφών έκφρασης, όσο και μορφών υποκουλτούρας. Ιδιαίτερα η τελευταία κατηγορία όπως οι μελετητές Κολοβός Γ. (2015), Irwin J. (1970), Becker H. (2000), την περιγράφουν1 εμφανίστηκε ενεργά στον δημόσιο χώρο και προσπάθησε να επανακαθορίσει μέσω της γλωσσάς, της έκφρασης και άλλων εργαλείων τις κείμενες κοινωνικές σχέσεις.

Στα ίχνη αυτών των πρακτικών δημιουργήθηκαν νέα κέντρα αναφοράς, όπου η ανεξάρτητη έκφραση συμπίπτει με την ανάδυση μόνιμων ή εφήμερων τόπων συνάντησης. Στη συνέχεια διακρίνονται επιμέρους μορφές κινημάτων βάσης γύρω από τον πολιτισμό με κριτήριο τη μορφή διακυβέρνησης, τα χωρικά και χρονικά τους χαρακτηριστικά. Κατηγοριοποιούνται σε

-χώρους επιτέλεσης και διάθεσης πολιτιστικών πρακτικών, όπως κατηλειμμένους/ αυτοοργανωμένους χώρους όπως το θέατρο ΕΜΠΡΟΣ, οι οποίοι λειτουργούν ως δομές πολιτιστικής παραγωγής (είτε αυτό είναι το κεντρικό τους πρόταγμα είτε όχι). Αρκετοί από αυτούς προηγούνται της κρίσης του 2008-2009, ενώ σε γενικές γραμμές έχουν μακρά χρονική διάρκεια και εξελίχθηκαν σε σημείο αναφοράς και σημείο συνάρθρωσης για ένα ευρύ φάσμα ομάδων και συλλογικοτήτων

-ομάδες τέχνης. Σε αυτή την περίπτωση δεν υπάρχει σαφής τοπικός προσδιορισμός αλλά περισσότερο μια ‘νομαδική’ παρουσία. Τέτοιες ομάδες συμμετέχουν στη διαμόρφωση της πολιτιστικής παραγωγής των κινημάτων βάσης και η παρουσία τους τροφοδοτεί άλλες εντοπισμένες δομές με αντικείμενο τον πολιτισμό.

-εφήμερες δράσεις, όπως η κατάληψη της Λυρικής Σκηνής, στον απόηχο του 2009, κατά τις οποίες προϋπάρχουσες ομάδες συναντώνται μεταξύ τους, καθώς και με εξωτερικούς συμμετέχοντες και δημιουργούν γεγονότα/ ορόσημα παράγοντας συμβάντα πρωτότυπης πολιτισμικής έκφρασης, συχνά σε συμπόρευση με διαφορετικής κατεύθυνσης κινήματα και δράσεις κοινωνικού ανταγωνισμού.

-ενώσεις καλλιτεχνών ως μορφή μη θεσμικής ή ημι-θεσμικής έκφρασης παραγωγών πολιτισμού, όπως η κίνηση Support Art Workers.

Τέτοιες κινήσεις με μόνιμο ή παροδικό χαρακτήρα διατυπώνουν λόγο τόσο σε σχέση με τη δομή της πολιτισμικής παραγωγής, προτάσσοντας παράλληλα ένα ευρύ φάσμα χωρικών πρακτικών. Σημειώνεται οτι σε αρκετές περιπτώσεις, η φυσιογνωμία των κινημάτων υπερβαίνει αυτήν την κατηγοριοποίηση, καθώς τα κινήματα γύρω από τον πολιτισμό τείνουν να μετασχηματίζονται, να αναθεωρούν τις πρακτικές τους και να συναντώνται με άλλες πρωτοβουλίες κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Στη συνέχεια παρατίθεται ένα χρονοδιάγραμμα που περιγράφει αφ’ενός την ανάδυση πρωτοβουλιών και ομάδων στον χώρο του πολιτισμού, καθώς και μεμονωμένες ή εφήμερες δράσεις οι οποίες λειτούργησαν ως ορόσημα για την συγκρότηση εναλλακτικών ή αντιηγεμονικών αφηγήσεων στον χώρο του πολιτισμού.

Αστικά Κοινά στον χώρο του Πολιτισμού
bottom of page